Ośrodek odosobnienia URM w Arłamowie
Pierwsze ośrodki odosobnienia podczas stanu wojennego zostały zorganizowane na mocy Dekretu o stanie wojennym (art. 41 ust. 1) Zarządzeniem nr 50/81/CZZK Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 grudnia 1981 roku, jako miejsce przetrzymywania członków opozycji antykomunistycznej. Ośrodek w Arłamowie nie był wymieniony w tym zarządzeniu, a rola tego miejsca przetrzymywania internowanych była szczególna. Tutaj przez sześć miesięcy (od 11 maja do 13 listopada 1982 r.) internowany był Lech Wałęsa, ówczesny przewodniczący "Solidarności" i późniejszy Prezydent RP.
Ośrodek Wypoczynkowy Urzędu Rady Ministrów w Arłamowie w oficjalnych dokumentach określany był kryptonimem W-2, potocznie nazywany był także „księstwem arłamowskim” bądż też „państwem arłamowskim”. Rozbudowany został w latach 70-tych z inicjatywy premiera Piotra Jaroszewicza – miłośnika polowań. Przez wiele lat był miejscem spotkań partyjnej elity. Polował tutaj jugosłowiański dyktator Josef Broz-Tito. Ośrodek gościł także m.in. Leonida Breżniewa, Andrieja Gromykę, czy premiera Francji Valerego Giscard d’Estaing’a. Ośrodek zlokalizowany w zupełnej głuszy Gór Słonnych i Bieszczad, obstawiony posterunkami wojskowymi, gwarantował skuteczną izolację. O jego skali i rozmachu świadczy fakt, że ogrodzenie okalające cały obiekt miało długość 120 km. Powstanie rządowego kompleksu wypoczynkowego poprzedziło – tuż po wojnie – wysiedlenie mieszkańców Arłamowa i okolicznych wsi – najpierw w ramach deportacji ludności ukraińskiej do ZSRS, pozostali zostali wysiedleni w trakcie Akcji „Wisła”; z osad tych w chwili tworzenia ośrodka nie pozostał już ślad. Z myślą o wygodzie prominentnych gości w pobliżu Birczy powstało lotnisko zdolne przyjmować niewielkie samoloty.
Podstawę prawną do utworzenia Ośrodków Odosobnienia (powszechnie nazywanych obozami wzgl. ośrodkami internowania) stanowiły przepisy dotyczące wprowadzenia stanu wojennego – rozdział V (art.art. 42–45, „Środki prewencyjne”) dekretu Rady Państwa PRL z dn. 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz.U. PRL 1981, nr 29, poz. 154). Ośrodek Wypoczynkowy Urzędu Rady Ministrów w Arłamowie nie stał się „standardowym” ośrodkiem odosobnienia – jednym z 46 ośrodków utworzonych na podstawie przywołanego dekretu Zarządzeniem nr 50/81/CZZK Ministra Sprawiedliwości z 13 grudnia 1981. Te bowiem powstawały głównie w Zakładach Karnych oraz Aresztach Śledczych, a nadzór nad internowanymi pozostawał w gestii Służby Więziennej. Kompleks W-2 uzyskał status Ośrodka Odosobnienia Urzędu Rady Ministrów. Internowani przebywali tutaj „pod opieką” funkcjonariuszy Samodzielnej Grupy Ochronnej Biura Ochrony Rządu.
Liderzy opozycji antykomunistycznej, doradcy „Solidarności”, prominentni działacze związkowi oraz znani intelektualiści podlegali internowaniu w łagodniejszych rygorach (m.in. w Ośrodku Odosobnienia w Darłówku); znacząca grupa najważniejszych internowanych była jednakże przetrzymywana w Ośrodku Odosobnienia w Zakładzie Karnym w Warszawie-Białołęce . W ośrodkach internowania zorganizowanych w zakładach karnych i aresztach śledczych (szczególnie prowincjonalnych) warunki były zdecydowanie gorsze. Dominowały tam bowiem warunki typowe dla więzień: słaba infrastruktura, uszkodzone sanitariaty, brudne i zimne cele, złe wyżywienie, rygory właściwe dla przetrzymywania aresztowanych i więźniów. Protesty i strajki internowanych były tłumione w brutalny sposób. W Arłamowie, obok Lecha Wałęsy, innym ważnym internowanym był przewodniczący Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność” Jan Kułaj.
Ciekawy obraz warunków okresu internowania w Arłamowie wyłania się z raportów sporządzonych przez delegatów Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w związku z dwiema (26 czerwiec i 27 sierpień 1982 r.) ich inspekcjami u przebywającego w Arłamowie Lecha Wałęsy. Z rozmów z nim wówczas przeprowadzonych wynikało że miał on możliwość uprawiania ćwiczeń fizycznych i sportu zarówno wewnątrz budynków, jak i w kompleksie parkowym. Na jego dzienną dietę składały się posiłki uznane przez delegatów za obfite. Cieszył się swobodą w dostępie do mediów. Miał kontakt z rodziną, chociaż istniały problemy w dostępie do prawnika czy kontaktów z osobą duchowną. Umożliwiono mu także naukę języków obcych. Badania stanu zdrowia nie wykazały znacznych dysfunkcji.
Obozy internowania oficjalnie zniesiono 23 grudnia 1982 r. W 1991 r. rządowy ośrodek wypoczynkowy w Arłamowie uległ likwidacji, a dawny hotel został przejęty przez gminę Ustrzyki Dolne. Obecnie w budynku dawnego Ośrodka URM funkcjonuje Hotel Arłamów.
Opracowanie: Archiwum IPN
Literatura/Źródła:
Kryptonim 333: internowanie Lecha Wałęsy w raportach funkcjonariuszy Biura Ochrony Rządu, wstęp i oprac. Tomasz Kozłowski, Grzegorz Majchrzak, Chorzów 2012: Wydawnictwo Videograf.
Grzegorz Wołk, Ośrodki odosobnienia w Polsce południowo – wschodniej (1981 – 1982), Rzeszów 2009: Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
Encyklopedia "Solidarności". T. 1, Opozycja w PRL 1976-1989, red. Mirosława Łątkowska, Warszawa-Katowice 2010: Oficyna Wydawnicza Volumen, Stowarzyszenie Pokolenie.
AIPN 1585/15228
AIPN 001833/46
AIPN 0832/1
