Instytut Pamięci Narodowej

Polskie Miesiące

Grudzień 1981

Gębarzewo

Ośrodek Odosobnienia w Gębarzewie


Ośrodek Odosobnienia dla Internowanych w Gębarzewie k/Gniezna powstał na mocy Zarządzenia nr 50/81/CZZK Min. Sprawiedliwości z 13 XII 1981 r., został zorganizowany w istniejącym od 1978 r. Zakładu Karnego w Gebarzewie (wcześniej oddziału zewnętrznego Aresztu Śledczego w Gnieźnie). Podstawę prawną do utworzenia Ośrodków Odosobnienia (powszechnie nazywanych obozami wzgl. ośrodkami internowania) stanowiły przepisy dotyczące wprowadzenia stanu wojennego – rozdział V (art.art. 42–45, „Środki prewencyjne”) dekretu Rady Państwa PRL z dn. 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz.U. PRL 1981, nr 29, poz. 154).

Komendantem ośrodka był mjr Aleksander Urban, zastępcą mjr Mołdawa, następnie mjr Edward Gogulski. W ośrodku przebywali internowani działacze „Solidarności” z Wielkopolski (m. in. Janusz Pałubicki, Adam Szejnfeld, Józef Zaremba, Grzegorz Ziętkiewicz, Marian Dzwiniel).

Największą liczbę internowanych odnotowano w lutym 1982 r. (154 mężczyzn, w tym 4 hospitalizowanych w Gnieźnie i Poznaniu); wg przybliżonych danych, liczba internowanych, którzy przebywali w Ośrodku Odosobnienia w Gębarzewie to ok. 250 osób.

Obóz położony był w odległości 3 km na południe od Gniezna, wcześniej wykorzystywany jako miejsce pracy dla więźniów kryminalnych - recydywistów. Otoczony był murem o wysokości 3 metrów z wieżami strażniczymi oraz dwoma rzędami drutów kolczastych o wysokości 2 metrów.

Obóz składał się z 6 budynków murowanych o wymiarach 80x15 m. Budynki nr 1 i 3 zajęte były przez internowanych, blok nr 2 przydzielony był dla więźniów skazanych za przestępstwa kryminalne. Pozostałe bloki zajmowane były przez administrację, pełniły też funkcje magazynów: depozytowego i odzieżowego. Budynek (Pawilon) więzienny nr 1 (w chwili wizytacji obozu przez MKCK w lutym 1982 r.) zajmowało 66 internowanych w 14 celach o kubaturze 6x5x2,5 m, po 3 lub 6 osób w celi. Budynek (Pawilon) nr 3 zajmowany był przez 84 internowanych, podzielonych na grupy 4 lub 6 osobowe w 17 celach o kubaturze cel jw. W celi były dwa okna o wym. 1,5x1,2m, okratowane. W każdym budynku wydzielono cele na izolatki (o wymiarach 3,5 x3x2,5m), bibliotekę, salę TV, łazienki, gabinet medyczny, kaplicę, składzik żywnościowy, świadczono usługi fryzjerskie. Każda cela wyposażona była w toaletę, umywalkę z zimną wodą, sprzęt sanitarny (wiadro metalowe), łóżka metalowe z materacami, i dwoma kocami, stół, krzesło i kaloryfer.

Życie internowanych regulowały przepisy rozporządzenia ministra sprawiedliwości z dnia 13 grudnia 1981 r. w sprawie tymczasowego regulaminu pobytu internowanych w ośrodkach odosobnienia (Dz.U. PRL 1981, nr 29, poz. 165), następnie rozporządzenia ministra sprawiedliwości z dn. 30 grudnia 1981 r. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie regulaminu pobytu osób internowanych w ośrodkach odosobnienia (Dz.U. PRL 1981, nr 32, poz. 189) oraz wewnętrzne przepisy wydane przez władze ośrodka.

Internowani nosili własną odzież, mogli otrzymywać paczki z ubraniami, bieliznę dostawali od administracji. Każdy z internowanych został formalnie objęty opieką medyczną, chorych leczono na miejscu w obozie w Gębarzewie, w szpitalu w Gnieźnie lub w szpitalu wojewódzkim w Poznaniu. W skład personelu medycznego wchodziło 2 lekarzy, 1 lekarz dentysta i 2 pielęgniarki. Kuchnia znajdowała się w dwóch wagonach kolejowych umiejscowionych na terenie ośrodka. Posiłki roznosili strażnicy więzienni, w późniejszym czasie – więźniowie kryminalni, tzw. kalifaktorzy, w końcu – niektórzy internowani. Umożliwiało to przekazywanie informacji między celami. Istniała również możliwość zakupu artykułów żywnościowych i papierosów (dwa razy w miesiącu) na tzw. wypiskę na terenie ośrodka. Internowani mieli prawo do 1 godziny spaceru dziennie, w grupach (zawsze tych samych) po czterech, w czasie spacerów mogli rozmawiać między sobą. Wyznaczono 3 miejsca do spacerów o wymiarach 50x15 m otoczone drutami kolczastymi. Regulamin przewidywał 1 godzinę odwiedzin miesięcznie, internowani mogli wysyłać i otrzymywać nieograniczoną liczbę listów, otrzymywać od rodzin 2 paczki żywnościowe miesięcznie do 3 kg, dodatkowo również od przedstawicieli kościoła (przeglądano je w obecności internowanych), korzystać z biblioteki oraz do czytania 1 gazety dziennie. Oglądanie TV i słuchanie radia odbywało się nieregularnie, jedynym sportem był tenis stołowy. Internowani nie byli zmuszani do żadnych prac prócz drobnych porządkowych. Mieli możliwość odbywania praktyk religijnych, msza św. odprawiana była przez ojca Jóźwiaka dwukrotnie raz w tygodniu w niedzielę dla 20 internowanych z każdego budynku. Czynnikiem integrującym internowanych było wspólne śpiewanie pieśni patriotycznych i religijnych. SB i komendantura obozów od samego początku chciała to zneutralizować, traktując to jako naruszenie porządku i stosując zbiorową odpowiedzialność. Wszczęto nawet kilkadziesiąt spraw karnych, oskarżając śpiewających o wszczynanie awantur i zakłócanie porządku. Większość internowanych skarżyła się na brutalność i groźby strażników obozu oraz kpt. Łukowiaka (m.in. pozbawianie ich różnych przedmiotów osobistych, bezprawne przetrzymywanie w izolatkach, wymuszanie podpisywania deklaracji lojalności wobec rządu).

W okresie lutego i marca 1982 r. w większości obozów miały miejsce brutalne pacyfikacje uwięzionych. Celem akcji przygotowywanych przez SB było wyodrębnienie z grup internowanych osób „radykalizujących” i zmianę ich statusu – z internowanego na aresztowanego. Zmierzano do dezintegracji środowiska przeciwstawiając „radykałom” – grupy zachowawcze, o większych przywilejach (częstsze widzenia, paczki, zakupy w kantynie, sala TV, ping-pong, otwarte cele).

W Ośrodku miało miejsce kilka akcji protestacyjnych: m.in. w dniu 14 kwietnia 1982 r. przywieziono do obozu w Gębarzewie internowanych z więzienia we Wronkach, z regionu pilskiego, umieszczono ich w bloku 3. 16 i 18 czerwca dołączyli do pozostałych internowani z likwidowanego obozu w Ostrowie Wlkp., a 21 czerwca rozpoczęli głodówkę protestacyjną. Chodziło o udzielenie pomocy medycznej ciężko chorym. 22 czerwca o godz. 12.00 głodówkę zakończono, spełniono bowiem postulaty internowanych, do szpitala zabrano 6 osób.

Obóz wizytowała delegacja Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w dn. 19–20 lutego 1982 r., 21–22 kwietnia 1982 r., 15–17 czerwca 1982 r.; w raportach z wizytacji podawano wytyczne konieczne do spełnienia, aby Ośrodek odpowiadał kryteriom przewidzianym dla ośrodków odosobnienia dla internowanych. Obóz w Gębarzewie przestał istnieć 28 lipca 1982 r. W tym dniu pozostałych internowanych przewieziono do obozu w Kwidzynie.

Opracowanie: Archiwum IPN

Literatura/Źródła:

Żukowski Marek. Ośrodki Odosobnienia w Polsce w l. 1981-1982. Warszawa: Wydawnictwo Trio, 2013

Internowani.pl - OBÓZ GĘBARZEWO W byłym... | Facebook

„Zakład Karny w Gębarzewie”¸ strona Służby Więziennej, https://www.sw.gov.pl/galeria/zaklad-karny-w-gebarzewie.

Grzegorz Wołk, Ośrodki Odosobnienia dla Internowanych, Encyklopedia Solidarności, t. 1, http://www.encysol.pl/wiki/O%C5%9Brodki_Odosobnienia_dla_Internowanych

AIPN 29/161,

AIPN 29/162,

AIPN 529/5,

AIPN 529/16,

AIPN 529/18,

AIPN 529/23,

AIPN 529/29,

AIPN 1585/15229,

AIPN 1585/15230

Opcje strony