Ośrodek Odosobnienia w Świdnicy
Ośrodek Odosobnienia w Świdnicy utworzono 13 grudnia 1981 r. na podstawie art. 45 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym Zarządzeniem nr 50/81/CZZK Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 grudnia 1981 roku, jako miejsce przetrzymywania członków opozycji antykomunistycznej.
Komendantem Ośrodka i naczelnikiem Aresztu Śledczego, w którym ośrodek utworzono, był mjr mgr Wacław Eilmes. W jednostce umieszczono internowanych na podstawie decyzji wydanych przez wałbrzyskiego komendanta wojewódzkiego MO płka Leszka Lamparskiego, w świetle których powodem internowania było „nawoływanie do niepokojów społecznych”. Osadzonymi byli mężczyźni, działacze „Solidarności” z rejonu dawnego woj. wałbrzyskiego (m.in. Marek Kowalski, Stanisław Bogucki, Bolesław Marciniszyn, Konrad Sajewicz). Największa liczba internowanych – 82 mężczyzn, przebywała w świdnickim areszcie 20 grudnia 1981 r.
Ośrodek Odosobnienia położony był w centrum Świdnicy w istniejącym tam od 1968 r. Areszcie Śledczym. Na przełomie lat 70. i 80. XX w. w Areszcie Śledczym w Świdnicy przebywało średnio ok. 400 osadzonych. Największą grupę stanowili tymczasowo aresztowani i skazani pierwszy raz, odbywający karę pozbawienia wolności. Część osadzonych wywieziono z Aresztu Śledczego po świętach Bożego Narodzenia, co umożliwiło wyłączenie i zaadaptowanie jednego z pawilonów na ośrodek odosobnienia. Do godzin porannych 14 grudnia 1981 r. w ośrodku w Świdnicy zostało umieszczonych 41 mężczyzn. Początkowo internowanych umieszczano w wolnych celach. Po dokonaniu wszelkich formalności, i wydaniu internowanym rzeczy takich jak koc, aluminiowy talerz, kubek i łyżka, zamykano ich po czterech w celach o powierzchni nie większej niż 2 metry kwadratowe na osobę.
Podstawowe kwestie dot. pobytu internowanych w ośrodku regulował regulamin wewnętrzny opracowany przez komendanta Aresztu Śledczego w Świdnicy w dn. 19 grudnia 1981 r. Regulamin dyktował szczegółowy harmonogram dnia, który uwzględniał m.in. godziny apeli, posiłków, czasu na odpoczynek.
Zgodnie z regulaminem internowanym przysługiwały dziennie trzy ciepłe posiłki wraz z napojami, które miały być dostarczane w odpowiednich odstępach czasowych. Śniadania np. spożywano w pomieszczeniach mieszkalnych od godz. 6:30 do 7:00. Jedzenie było przygotowywane przez skazanych, pracujących pod dozorem funkcjonariuszy. Internowani objęci byli opieką medyczną, lekarz przyjmował na terenie ośrodka dwa razy w tygodniu: w poniedziałki i czwartki, w nagłych wypadkach codziennie. Podczas pierwszej wizyty lekarskiej przeprowadzano wywiad medyczny i weryfikowano sprawność i wydolność fizyczną internowanego. Po przebadaniu lekarz nadawał zatrzymanemu odpowiednią kategorię, która miała odpowiadać jego stanowi zdrowia. Internowany miał prawo do codziennego godzinnego spaceru, w praktyce przez cały czas umieszczenia internowanych w tym ośrodku w ogóle nie organizowano spacerów. Internowani mieli prawo do zakupu w kantynie ośrodka artykułów żywnościowych i in. w określonej ilości między 5 i 10 oraz 20 a 25 dniem każdego miesiąca w odstępach dwutygodniowych, za pieniądze przechowywane w depozycie więziennym.
W ośrodku zorganizowano namiastkę zajęć kulturalno-oświatowych poprzez udostępnienie sprzętu do tenisa stołowego oraz udostępnienie internowanym biblioteki aresztu. Internowani mogli również we własnym zakresie organizować sobie czas wolny w celach. Regulamin przewidywał to w godz. od 8:.00 do 12:00 oraz od 13:00 do 17:00.
Internowany miał prawo do godzinnego widzenia z najbliższymi raz w miesiącu. Widzenia mogły odbywać się we wtorki w godz. od 8:00 do 15:00. Spotkania były kontrolowane przez oddelegowanego do tego celu funkcjonariusza SB; zdarzało się, że wyrażano zgodę tylko na pięciominutowe, a czasami półgodzinne widzenia. Wobec trudności z uzyskaniem widzenia internowani próbowali rozmawiać z osobami stojącymi na ulicy przez okna w celach.
Internowani mieli prawo za zgodą komendanta korzystać z posług religijnych. 22 grudnia wizytę duszpasterską złożyli internowanym księża Andrzej Białecki i Augustyn Olecki z miejscowej parafii, kolejna wizyta odbyła się w Wigilię. Oprócz rozmów opozycjoniści mogli skorzystać ze spowiedzi i komunii świętej; w ośrodku nie odprawiono ani jednej mszy św. Internowani otrzymywali później za pośrednictwem Kościoła katolickiego i instytucji z nim powiązanych wsparcie materialne (paczki z żywnością i artykułami higienicznymi); W ośrodku miały miejsce protesty: 15 grudnia 1981 r. i w dniach następnych internowani podjęli głodówkę w proteście przeciwko nieuzasadnionej i bezprawnej izolacji.
W Ośrodku funkcjonariusze MO i SB prowadzili pracę operacyjną, mającą na celu zmusić represjonowanych do zaprzestania działalności opozycyjnej i zmiany poglądów politycznych. Marka Kowalskiego, działacza „Solidarności”, w czasie przesłuchań poddawano presji, sugerowano, że odmowa podpisania deklaracji lojalności („lojalki”) poskutkuje uwięzieniem do końca stanu wojennego, a nawet tym, że nie powróci do domu już nigdy. Szantażowano również jego żonę, obiecując jej zwolnienie męża w zamian za nakłonienie go do podpisania „lojalki”. Demonstracją pozytywnie przebiegającej pracy operacyjnej SB z internowanymi było najczęściej zwolnienie takowych z ośrodka. W kilku przypadkach na zwolnienie miał również wpływ stan zdrowia internowanego. Decyzję o uchyleniu internowania podejmowała KW MO w Wałbrzychu na wniosek komendanta ośrodka w Świdnicy.
W dniach 7 i 8 stycznia 1982 r. wszystkich internowanych z ośrodka w Świdnicy przewieziono do ośrodka odosobnienia w Kamiennej Górze. Wg innych źródeł ostatni internowani w areszcie śledczym przebywali do 10 stycznia 1982 r., kiedy to zostali przetransportowani do Zakładu Karnego w Nysie. W dniu 30 lipca 1982 r. ośrodek formalnie zlikwidowano.
Opracowanie: Archiwum IPN
Literatura/Źródła:
Bartłomiej Perlak, Internowani na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie, Wrocław-Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej-Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu we Wrocławiu, 2017.
Bartłomiej Perlak, „Areszt Śledczy w Świdnicy. Opis jednostki”, Służba Więzienna https://www.sw.gov.pl/strona/opis-areszt-sledczy-w-swidnicy [dostęp: 2020-12-08]
