Instytut Pamięci Narodowej

Polskie Miesiące

Wrzesień 1939

15 sierpnia

Schulenburg wręcza Mołotowowi memorandum w sprawie zwrotu w stosunkach niemiecko-sowieckich, w którym stwierdza się, że w istocie nie istnieją sprzeczności w interesach obydwu mocarstw. Rząd niemiecki wskazywał w nim, że na liście spraw możliwych do załatwienia „ku obopólnemu zadowoleniu” są m.in. kwestie państw bałtyckich i Polski. W tekście podkreślano wspólną wrogość wobec „kapitalistycznych demokracji zachodnich”. Proponowano wreszcie przyjazd do Moskwy niemieckiego ministra spraw zagranicznych Ribbentropa.

17 sierpnia

Mołotow, odpowiadając pozytywnie na niemieckie memorandum, proponuje zawarcie paktu o nieagresji wraz ze specjalnym tajnym protokołem precyzującym „zainteresowania umawiających się stron w tych lub innych zagadnieniach polityki zagranicznej”. Pierwszym krokiem w tym kierunku ma być podpisanie umowy kredytowo-handlowej.

19 sierpnia

Komunikat o podpisaniu niemiecko-sowieckiej umowy handlowo-kredytowej. Tego samego dnia Mołotow przekazuje Schulenburgowi sowiecki projekt planowanego paktu o nieagresji ze wzmianką o tajnym protokole i zaprasza Ribbentropa do Moskwy.

21 sierpnia

Zawieszenie prowadzonych od 12 sierpnia w Moskwie rokowań misji wojskowych Wielkiej Brytanii, Francji i Związku Sowieckiego. Strona sowiecka domagała się zgody Polski na wykorzystanie części jej terytorium w ewentualnych operacjach przeciwko Niemcom. Polska odmawia uznając, że istotną intencją sowiecką jest okupacja tych terytoriów.

22 sierpnia

Adolf Hitler wydaje swoim wojskom rozkaz ataku na Polskę w dniu 26 sierpnia 1939 r. zgodnie z „Fall Weiss” („plan biały”). Z Prus Wschodnich uderzenie ma być skierowane na Działdowo i Mławę, z Pomorza Zachodniego na Chojnice i Czersk, z Dolnego Śląska na Wieluń, Łódź, Kłobuck i Częstochowę, z Górnego Śląska na Katowice i Pszczynę. „Zniszczenie Polski jest naszym pierwszym zadaniem. Celem musi być nie dotarcie do jakiejś oznaczonej linii, lecz zniszczenie żywej siły. [...] Bądźcie bezlitośni. Bądźcie brutalni. [...] Prawo jest po stronie silniejszego. Trzeba postępować z maksymalną surowością [...] wojna musi być wojną wyniszczenia. […] Obecnie tylko na wschodzie umieściłem oddziały SS Totenkopf, dając im rozkaz nieugiętego i bezlitosnego zabijania kobiet i dzieci polskiego pochodzenia i polskiej mowy, bo tylko tą drogą zdobyć możemy potrzebną nam przestrzeń życiową” (22 sierpnia 1939, Obersalzberg, przemówienie A. Hitlera na odprawie z wyższymi dowódcami armii w sprawie ataku na Polskę, cyt. za: Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej, Warszawa 1965, s. 33).

23 sierpnia

Wizyta Joachima von Ribbentropa w Moskwie i podpisanie w obecności Józefa Stalina tzw. paktu Ribbentrop–Mołotow, będącego de facto wstępem do kolejnego rozbioru Polski – podział sowieckiej i niemieckiej strefy wpływów przez terytorium Rzeczypospolitej wzdłuż linii rzek Narew, Wisła i San. „W wypadku nastąpienia […] zmian na terenach należących do Państwa Polskiego granica interesów Niemiec i ZSRR przebiegać będzie w przybliżeniu po linii rzek Narew, Wisła, San. Kwestia, czy w interesach obu stron będzie pożądanym utrzymanie niezależnego Państwa Polskiego […], będzie mogła być ostatecznie wyjaśniona dopiero w toku dalszych wypadków politycznych” (fragment tajnego protokołu dodatkowego do paktu Ribbetrop–Mołotow, cyt. za J. Kumaniecki, Stosunki Rzeczypospolitej Polskiej z Państwem Radzieckim 1918–1943, Wybór dokumentów, Warszawa 1991, s. 227).

25 sierpnia

Ambasador RP Edward Raczyński i szef brytyjskiej dyplomacji lord Edward Halifax podpisują w Londynie układ sojuszniczy.

26 sierpnia

Na wieść o zawarciu polsko-brytyjskiego sojuszu Hitler odwołuje rozkaz ataku na Polskę. W rejonie przełęczy Jabłonkowskiej i granicznej stacji Mosty na Zaolziu dochodzi do starć Wojska Polskiego z niemieckimi dywersantami. Niemcy przepraszają za ten incydent.

29 sierpnia

Władze polskie podejmują decyzję o powszechnej mobilizacji, a następnie ją odwołują pod naciskiem Zachodu.

30 sierpnia

Ponowne ogłoszenie mobilizacji przez Polskę. Wykonanie planu „Peking”. Gdynię-Oksywie opuszczają trzy polskie niszczyciele: ORP „Błyskawica”, ORP „Burza” i ORP „Grom”, aby 1 września 1939 r. dotrzeć do Wielkiej Brytanii. Celem operacji było uratowanie najlepszych polskich okrętów wojennych od niechybnego zniszczenia na Bałtyku.