Instytut Pamięci Narodowej

Polskie Miesiące

Grudzień 1981

14 marca

Zakończył się, największy w skali regionu białostockiego, proces okresu stanu wojennego. Na ławie oskarżonych Wojskowego Sądu Garnizonowego w Białymstoku zasiadło 21 osób – głównie studentów i wykładowców białostockich uczelni – oskarżonych o sporządzanie i kolportaż „bibuły”. Sąd uniewinnił siedem osób, wobec pięciu postępowanie umorzył, zaś siedem osób skazał na kary od sześciu miesięcy do roku więzienia w zawieszeniu na trzy lata. Sprawę dwóch osób wyłączono do odrębnego postępowania.

16 marca

Hutnicy z Huty im. Lenina w Krakowie uczestniczyli w marszu protestacyjnym, który został rozpędzony przez ZOMO.

17 marca

Z zapisów MSW: „W Brańsku ujawniono 3 osobową organizację pod nazwą „Ruch Obrony Świadomości Narodowej i Chrześcijańskiej, która zajmowała się sporządzaniem i kolportowaniem nielegalnych wydawnictw”.

18 marca

Z zapisów MSW: „W Gorzowie Wielkopolskim ujawniono 3 osobową grupę uczniów miejscowych szkół ponad podstawowych, która występując pod nazwą „Młodzieżowy Ruch Oporu” zajmowała się kolportażem ulotek i wykonywaniem wrogich napisów”.

21 marca

Komitet Helsiński utworzył Fundusz Praw Człowieka, zwrócił się też o pomoc finansową. Rozpoczął się proces MRKS. Na ławie oskarżonych zasiadło 9 osób. Wśród nich znaleźli się Adamem Borowski, Wacław Skudniewski, Jerzy Bogumił, Bogusław Gołębiowski, Roman Bielański, Elżbieta Stobbe, Grzegorz Gampel, Mieczysław Nowak, Andrzej Machalski. Oskarżono ich m.in. o „przestępcze naruszanie obwiązującego porządku prawnego”.

22 marca

Czesław Kiszczak przedstawił w Sejmie informację na temat rezultatów obowiązującego stanu wojennego. Wedle oficjalnych statystyk w czasie demonstracji śmierć poniosło 15 osób a 36 manifestantów odniosło rany postrzałowe.

23 marca

Odbyło się spotkanie TKK. Wydano oświadczenia odnoszące się do zbliżających się uroczystości pierwszo i trzeciomajowych oraz odnośnie przyjazdu do Polski Jana Pawła II.

26 marca

Z zapisów MSW: „W Polkowicach ujawniono 13 osobową nielegalną organizację młodzieżową występującą pod nazwą „Młodzieżowa Armia Krajowa” i „Tajne Stowarzyszenie Antykomunistyczne”, zakwestionowano 3 nadajniki krótkofalowe wykonane sposobem amatorskim”.

30 marca

Z zapisów MSW: „Przewodniczący związku zawodowego w Zakładach Elektromaszynowych <<Ema-Cela>> w Cieszynie otrzymał kilka anonimowych telefonów pogróżkowych”.

31 marca

Z zapisów MSW: „W Spółdzielni Pracy <<Sopotplast>> w Sopocie zniszczono materiały informacyjne nowego związku zawdodowego”.

1 kwietnia

Z zapisów MSW: „W Barlinku zatrzymano 4 osobową nieformalną grupę kolporterów ulotek”.

7 kwietnia

Z zapisów MSW: „W Krakowie zatrzymano 3 osobową nieformalną grupę, która zajmowała się wydawaniem nielegalnego czasopisma pt „Montinowiec”, zakwestionowano 1 sitoramkę, 2 ryzy wydawnictw i papieru”.

10 kwietnia

Polish Defender Force, organizacja utworzona w Nowym Jorku do obrony polskich działaczy opozycyjnych zamieściła w „New York Times” apel o uwolnienie więźniów politycznych w PRL, podpisany przez 27 znanych osobistości ze świata nauki i sztuki.

9-11 kwietnia

Lech Wałęsa spotkał się z podziemną TKK NSZZ „Solidarność”.

12 kwietnia

Z zapisów MSW: „W Fabryce Samochodów Małolitrażowych w Bielsku Białej uszkodzono gabloty informacyjno-propagandowe organizacji partyjnej PZPR”.

13 kwietnia

Z zapisów MSW: „W Kombinacie Budowlanym <<Wschód>> w Bydgoszczy ujawniono 7-osobową nieformalną grupę, która prowadziła zakonspirowaną działalność związkową w ramach b. NSZZ <<Solidarność>>”. Z zapisów MSW: „W Warszawie zatrzymano 7 osobową nieformalną grupę, która zajmowała się organizowaniem nielegalnych audycji <<Radio Solidarność>> - zakwestionowano 1 urządzenie radiowe-nadawcze dużej mocy”.

14 kwietnia

Lech Wałęsa otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Harvarda. Redakcje szwedzkiej „Dagens Nyheter” i duńskiej „Politiken” przyznały przewodniczącemu NSZZ „Solidarność” nagrodę 50 tys. koron, za walkę o prawo do życia w wolności i prawdzie. Lech Wałęsa przekazał tę sumę na cele obrony praw człowieka w Polsce.

15 kwietnia

Aresztowano szefa gorzowskiej Regionalnej Komisji Wykonawczej NSZZ „Solidarność” Zbigniewa Bełza oraz dwudziestu innych działaczy „Solidarności”. Bełz, uwolniony po kilku miesiącach na mocy amnestii, wydał oświadczenie, w którym zachęcał do rezygnacji z działalności konspiracyjnej. Kierownictwo RKW przejął Stanisław Żytkowski, który sprawował je do 1989.

16 kwietnia

Z zapisów MSW: „W Częstochowie ujawniono nieformalną 7-osobową grupę, która zajmowała się wykonywaniem nielegalnych wydawnictw m.in. czasopisma pt. <<CDN>>, zakwestionowano 1 powielacz, 8 tysięcy egzemplarzy nielegalnych wydawnictw przygotowanych do rozpowszechnienia i 30 ryz papieru”.

19 kwietnia

Zorganizowano niezależne obchody 40 rocznicy powstania w Gettcie Warszawskim. W związku z nimi aresztowano Janusza Onyszkiewicza.

20 kwietnia

W Gorzowie Wielkopolskim ukazał się pierwszy numer pisma Ruchu Młodzieży Niezależnej „Szaniec”.

21 kwietnia

TKK NSZZ „Solidarność” na wniosek Zespołu ds. Kultury przyznała nagrody kulturalne „Solidarności” za lata 1981/1982. Miały one charakter wyróżnień honorowych. Otrzymali je: Ryszard Bugajski – za reżyserię filmu „Przesłuchanie”, Jerzy Jarocki – za reżyserię „Mordu w katedrze”, Krzysztof Kieślowski – za reżyserię filmu „Przypadek”, Marek Nowakowski – za tom opowiadań „Raport o stanie wojennym”, Andrzej Piekutowski – za film „Chłopi ‘81”, Jan Polkowski – za stwórczość poetycką, Janusz Zaorski – za reżyserię filmu „Matka Królów”, Zbigniew Zapasiewicz – za rolę Łunina, anonimowy autor piosenki „Idą pancry na Wujek”, Lech Bądkowski – za twórczość literacką i publicystyczną oraz za redagowanie tygodnika „Samorządność”, Ryszard Bugajski, Tomasz Jastrun – za twórczość poetycką w okresie stanu wojennego, Jan Krzysztof Kelus – za piosenki z ostatnich lat, Andrzej Szczepkowski – za rolę w sztuce „Ambasador” S. Mrożka, Teatr Ósmego Dnia – za spektakl „Mandelsztam”.

22 kwietnia

Z zapisów MSW: „W Bielsku Białej ujawniono nieformalną 4-osobową grupę kolporterów prowadzących jednocześnie zakonspirowaną działalność związkową w ramach b. NSZZ <<Solidarność>>”.

23 kwietnia

We Wrocławiu aresztowano Józefa Piniora, członka RKS.

24 kwietnia

W Zamościu oblano farbą pomnik funkcjonariuszy MO i SB poległych w walkach z podziemiem niepodległościowym.

25 kwietnia

We Wrocławiu nowym przewodniczącym RKS-u został Marek Muszyński, używający do 1986 r. pseudonimu „Witold”.

26 kwietnia

Z zapisów MSW: W Dąbrowie Górniczej ujawniono 4 osobową nieformalną grupę wykonawców i kolporterów ulotek – zakwestionowano 1,5 tysiąca ulotek, 1 maszynę do pisania, 5 ryz papieru”. Członkowie załogi gdańskiego „Elmoru” wystosowali do władz list w obronie Andrzeja Gwiazdy. Zwrócili uwagę na konflikt pomiędzy faktem aresztowania wspomnianego a propagandą władz głoszącą ideę zgody narodowej.

28 kwietnia

[W Gorzowie Wielkopolskim ] nadano 8-minutową audycję Radia „Solidarność”. Sąd Wojsk Lotniczych w Poznaniu wydał wyrok na 5 działaczy konińskiej podziemnej „Solidarności”, których aresztowano w październiku i listopadzie 1982 r.

29 kwietnia

Z zapisów MSW: W Zakładach Chemicznych <<Oświęcim>> w Oświęcimiu zatrzymano 3-osobową nieformalną grupę kolporterów ulotek i wydawnictw”.

29-30 kwietnia

SB podszywając się pod „Radio Solidarność” wezwało do odwołania manifestacji pierwszomajowych. [...] „Wiemy o przygotowaniach ZOMO i wydanych rozkazach, wiemy, do czego są zdolni i jakie skutki może pociągnąć za sobą szarża tych, którzy mienią się stróżami porządku publicznego. Nie chcemy ofiar w przededniu wizyty Papieża – Polaka. W tej sprawie Komitet Organizacyjny Obchodów 1 Maja NSZZ „Solidarność” Regionu Mazowsze podjął decyzję o zmianie formy naszego protestu”. W Świdniku została nadana pierwsza audycja Radia „Solidarność”.

30 kwietnia

Z zapisów MSW: „W zajezdni autobusowej Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Warszawie przy ul. Kleszczowej zatrzymano 2 członków tzw. „Międzyzakładowego Komitetu Współpracy <<Solidarności>>”.

Maj

Powstał Międzyzakładowy Komitet „Solidarności” Myślenice.

1 maja

W Łodzi, Częstochowie, Lublinie, Bydgoszczy, Krakowie, Szczecinie, Poznaniu oraz innych miastach odbyły się manifestacje „Solidarności”. W Gdańsku, Gdyni, Nowej Hucie, Wrocławiu i Warszawie demonstracje zaatakowały siły ZOMO. Podczas niezależnej demonstracji w Nowej Hucie zginął Ryszard Smagur postrzelony przez zomowca petardą w głowę. Mniejsze demonstracje odbyły się Świdnicy, Bielawie i Dzierżoniowie. Ogółem zatrzymano około 1000 osób. Z zapisów MSW: „Pogotowie ratunkowe w Legnicy otrzymało anonimowy telefon o zaminowaniu studzienek kablowych na trasie pochodu 1-majowego”.

2 maja

Z zapisów MSW: „W Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie zerwano 7 flag".

3 maja

Podobnie jak rok wcześniej odbyły się demonstracje. Miały one miejsce w Warszawie, Krakowie, Poznaniu i Lublinie. Funkcjonariusze specjalnego oddziału MO napadli na kościelny komitet pomocy działający przy kościele św. Marcina na warszawskim Starym Mieście. Zdemolowano pomieszczenia Komitetu oraz uprowadzono cztery osoby. Pobito m.in. Barbarę Sadowską, współpracownicę komitetu, matkę Grzegorza Przemyka. Po Mszy św. „za Ojczyznę”, odprawionej w kościele p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego w Gliwicach odbyła się demonstracja uliczna. Interweniowały milicja i SB.

4 maja

Z zapisów MSW: „W Krakowie zatrzymano 3 osobową grupę kolporterów ulotek”.

5 maja

Lech Wałęsa spotkał się z dziennikarzami zagranicznymi. Nieoficjalne obchody 1 Maja ocenił jako sukces „Solidarności”. Z zapisów MSW: „W Łodzi zatrzymano 5-osobową grupę wykonawców i kolporterów ulotek i wydawnictw, zakwestionowano 2 sitoramki, 1 maszynę do pisania i 25 ryz papieru”.

6 maja

Przywódcy różnych nurtów związkowych działających przed 13 grudnia 1981 wystosowali apel do Prezydium Sejmu o rzeczywisty pluralizm związkowy, uwolnienie więzionych za działalność związkową, przywrócenie do pracy zwolnionych.

9 maja

Rektor kaliskiego kolegium oo. Jezuitów, o. Stefan Dzierżek został aresztowany i postawiony przed kolegium ds. wykroczeń za wywieszenie ogłoszenia o przeprowadzeniu zbiórki pieniędzy na potrzeby osób represjonowanych. Ten 70 letni wówczas kapłan został skazany na dwa miesiące aresztu. Wskutek apelacji 26 maja 1983 Sąd zawiesił wykonanie kary na 10 miesięcy. W Poznaniu zakończył się tzw. „proces Politechniki”. Na ławie oskarżonych zasiadło 27 studentów i absolwentów PP oraz osób spoza tej uczelni. Oskarżono ich o działalność w Akademickim Ruchu Oporu, wydawanie i kolportowanie podziemnych wydawnictw oraz dokonywanie napisów w różnych miejscach Poznania. Był to największy proces polityczny w Poznaniu od czasu procesów uczestników Poznańskiego Czerwca 1956 r.

10 maja

„Głos Wybrzeża”, a następnie oficjalna telewizja i Polska Agencja Prasowa zaatakowały spowiednika Lecha Wałęsy ks. Henryka Jankowskiego, sugerując, że jego ojciec był zwolennikiem Hitlera i poległ na froncie wschodnim jako żołnierz Wehrmachtu. Z zapisów MSW: „W Warszawie zatrzymano 6 osobową grupę kolporterów nielegalnych wydawnictw zakwestionowano 10000 egzemplarzy <<Tygodnika Mazowsze>> przygotowanych do rozpowszechnienia i znaczne ilości materiałów poligraficznych”.

12 maja

Prymas Polski Józef Glemp w swojej homilii w Krakowie w dniu święta św. Stanisława zwrócił uwagę na ważną rolę Kościoła w pomocy osobom represjonowanym zarazem wezwał, aby świątyń nie wykorzystywać do wznoszenia haseł politycznych. Na komisariacie milicji na Starym Mieście w Warszawie został ciężko pobity Grzegorz Przemyk, syn poetki Barbary Sadowskiej, współpracowniczki kościelnego komitetu pomocy.

14 maja

Zmarł 18-letni maturzysta Grzegorz Przemyk, zakatowany 12 maja na komisariacie MO na warszawskiej Starówce. Wcześniej jego matka – Barbara Sadowska, poetka, działaczka w obronie praw człowieka – została pobita wraz z pięcioma innymi osobami w Prymasowskim Komitecie Pomocy. Władze podjęły szeroko zakrojone działania mające na celu skierowanie podejrzeń o śmiertelne pobicie na pracowników pogotowia udzielających Grzegorzowi Przemykowi pomocy a oddalenie ich od funkcjonariuszy komisariatu. Efektem realizacji tegoż planu był proces w którym oskarżono wspomnianych pracowników pogotowia.

16 maja

RKW NSZZ „S” Region Mazowsze, wydała oświadczenie w sprawie tragicznej śmierci Grzegorza Przemyka.

17 maja

W Warszawie aresztowano Bronisława Geremka wcześniej też internowanego. W sierpniu 1980 był on członkiem grupy doradców przy Międzyzakładowym Komitecie Strajkowym.

18 maja

W Toruniu powstała Regionalna Komisja Wykonawcza NSZZ „Solidarność”.

19 maja

W stolicy z udziałem kilkudziesięciu tysięcy ludzi odbył się pogrzeb Grzegorza Przemyka śmiertelnie pobitego na komisariacie MO. Ogłoszono wyrok w procesie warszawskiego MRKS. Adama Borowskiego skazano na 3,5 roku więzienia. Pozostałych siedmiu oskarżonych na kary od 2 lat do 2 lat w zawieszeniu.

20 maja

Rzecznik francuskiego MSZ wydał oświadczenie – oficjalny protest do władz państwa polskiego: „Ostatnie wydarzenia w Polsce wskazują w sposób oczywisty, że poważne akty przemocy dosięgają niewinnych ofiar. Francja pozostaje w przekonaniu, że poszukiwanie trwałego rozwiązania kryzysu musi rzeczywiście brać pod uwagę aspiracje ludności: uwolnienie wszystkich uwięzionych, zaprzestanie represji i powrót do pluralizmu związkowego”.

21 maja

Z zapisów MSW: „Do Szatni Wydziału W-2 w Zakładach <<Hutmen>> we Wrocławiu wrzucono granat łzawiący”.

25 maja

Z zapisów MSW: „W Wadowicach zatrzymano 4-osobową grupę pracowników Fabryki Elementów Obrabiarkowych <<Ponar>>, która prowadziła kolportaż ulotek”.

26 maja

W Toruniu obchodzono Dzień Solidarności z Więźniami Politycznymi. Lech Wałęsa otrzymał nagrodę Sprawiedliwości Społecznej przyznaną przez amerykański związek zawodowy United Auto Workers. W ramach kampanii przeciwko Lechowi Wałęsie władze w dziesiątkach tysięcy egzemplarzy rozpowszechniały tekst jego rzekomej rozmowy z bratem w Arłamowie. SB próbowała dowieść w nim, że Wałęsowie to hochsztaplerzy.

27 maja

Gen. Czesław Kiszczak na posiedzeniu PRON ostro zaatakował przeciwników politycznych: „Wierutnym kłamstwem i bzdurą są nasilające się ostatnio oskarżenia resortu o praktykowanie nadużywania władzy, w tym zwłaszcza naruszania nietykalności osobistej obywateli. [...] Sprawa stosowania środków przymusu bezpośredniego regulowana jest w resorcie w sposób bardzo szczegółowy. Każdy przypadek musi być szczegółowo opisany w odpowiednich dokumentach, a każdy sygnał od społeczeństwa o nieprawidłowościach w tym względzie jest skrupulatnie badany”.

28 maja

Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego zaocznie skazał na śmierć Zdzisława Najdera, dyrektora Sekcji Polskiej Radia Wolna Europa.

1 czerwca

Na apel TKZ „S” w FSO odbył się 15-minutowy strajk protestacyjny pod hasłem żądania ujawnienia sprawców śmiertelnego pobicia Grzegorza Przemyka i jawnej rozprawy sądowej w tej sprawie.

5 czerwca

Na mocy jednorazowego zezwolenia prezydenta Warszawy gen. Mieczysława Dębickiego odbyło się zebranie Zarządu Głównego Stowarzyszenia Filmowców Polskich, na którym Prezydium ZG wraz z Andrzejem Wajdą podało się do dymisji.

6 czerwca

Z zapisów MSW: „W Rawie Mazowieckiej, Wiskitkach i Puszczy Mariańskiej ujawni[ono] i zatrzymano 5 osobową grupę kolporterów ulotek, zakwestionowano 1 maszynę do pisania i 8 ryz papieru”.

8 czerwca

Z zapisów MSW: „W Częstochowie zatrzymano 6-osobową grupę kolporterów ulotek”. Z zapisów MSW: „W Poznaniu zatrzymano 5 osobową grupę, która zajmowała się nagrywaniem wywiadów z robotnikami i przekazywaniem ich do zachodnich środków przekazu”.

9 czerwca

Z zapisów MSW: „W Gdańsku dokonano zatrzymania 9 członków nielegalnej organizacji pod nazwą „Niezależna Grupa Polityczna” – zakwestionowano 3 maszyny do pisania, ok. 4 tys. Nielegalnych wydawnictw – jednocześnie w Warszawie, Wrocławiu i Toruniu zatrzymano 3 dalszych członków tej organizacji i zakwestionowano 2 maszyny do pisania”.

10 czerwca

Z zapisów MSW: „Zatrzymano w Krakowie 16 osobową grupę kolporterów i wykonawców ulotek i wydawnictw – zakwestionowano 1 powielacz offsetowy produkcji zachodniej, 1 sitoramkę, 1 maszynę do pisania, ok. 4 tysiące różnych wydawnictw przygotowanych do kolportażu”.

16-23 czerwca

Miała miejsce druga pielgrzymka Jana Pawła II do Polski. Na warszawskim lotnisku Okęcie papieża powitał prof. Henryk Jabłoński. Po ucałowaniu ziemi papież powiedział: „Uważam, że powinienem być z mymi rodakami w tym wzniosłym, a zarazem trudnym momencie dziejów Polski (...). Pokój Tobie, Polsko, Ojczyzno moja!”. W Belwederze papież oznajmił gen. Jaruzelskiemu, że przyjechał, aby w chwili trudnej być z narodem. „Nie przestaję ufać – mówił – że zapowiedziana wielokrotnie odnowa społeczna, według zasad wypracowanych w takim trudzie w przełomowych dniach sierpnia 1980 roku i zawarta w porozumieniach, dojdzie stopniowo do skutku” Pierwszego dnia pielgrzymki, w katedrze św. Jana Papież podkreślił, że „Opatrzność Boża oszczędziła prymasowi Wyszyńskiemu bolesnych wydarzeń, które wiążą się z datą 13 grudnia 1981 roku”. Słyszące te słowa tłumy na placu Zamkowym zaczęły skandować najgłośniej, jak to możliwe: „Solidarność!!!, Solidarność!!!”. W trakcie swojej wizyty Jan Paweł II odwiedził Warszawę, Częstochowę, Poznań, Katowice, Wrocław i Kraków

17 czerwca

Papież odprawił mszę na Stadionie X lecia w Warszawie. Wśród eksponowanych na stadionie transparentów widniał także i taki: „Najserdeczniejsze pozdrowienia Janowi Pawłowi II z podziemia i więzienia przemyca NSZZ <<Solidarność>>”. W swojej homilii Papież wspominał m.in. o doświadczeniach Polaków „ostatnich lat”, ważnych dla „wielu społeczeństw Europy i świata”.