Instytut Pamięci Narodowej

Polskie Miesiące

Sierpień 1980

30 sierpnia

► O 8.00 MKS w Szczecinie i Komisja Rządowa podpisują porozumienie. O zawarciu porozumienia poinformował zebranych przewodniczący MKS Marian Jurczyk, a jego zastępca - Marian Juszczuk, przedstawił zgromadzonym „Protokół ustaleń w sprawie wniosków i postulatów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego z Komisją Rządową w Szczecinie”. Następnie odbyła się ceremonia podpisania. Na dokumencie swe podpisy złożyli: ze strony rządowej – Kazimierz Barcikowski, Andrzej Żabiński i Janusz Brych, ze strony MKS: Marian Jurczyk, Kazimierz Fischbein i Marian Juszczuk. Po zakończeniu ceremonii przedstawiciele poszczególnych strajkujących zakładów udają się z kopią dokumentu do swych załóg, by przedstawić im przyjęte ustalenia. Porozumienie jest korzystne dla strajkujących w punktach dotyczących spraw ekonomicznych i socjalnych; niekorzystne, nieprecyzyjne, zdawkowe lub niepełne w sferze żądań politycznych. ► MKS w Szczecinie przekształca się w Międzyzakładową Komisję Robotniczą, na czele której staje Marian Jurczyk. ► W Warszawie rozpoczyna obrady V Plenum KC PZPR. Z Gdańska przybywa wicepremier Mieczysław Jagielski, który dołącza do obradujących. Referuje wyniki prowadzonych przez siebie rozmów i mówi o potrzebie wyrażenia zgody na powstanie nowych związków zawodowych, niezależnych od Centralnej Rady Związków Zawodowych. Kazimierz Barcikowski broni się przed zarzutem zbyt pochopnego podpisania porozumienia ze szczecińskim MKS, wskazując, że było to najlepsze rozwiązanie. Edward Gierek przedstawia wniosek o zaakceptowanie stanowiska komisji rządowych kierowanych przez M. Jagielskiego i K. Barcikowskiego. Zebrani głosują za przyjęciem wniosku.

31 sierpnia

► O 16.40 MKS w Gdańsku i Komisja Rządowa podpisują w sali bhp Stoczni Gdańskiej porozumienie, na mocy którego powstają niezależne samorządne związki zawodowe – MKS stwierdza, że będą one przestrzegać zasad określonych w Konstytucji PRL, bronić społecznych i materialnych interesów pracowników i nie zamierzają pełnić roli partii politycznej. Stać będą na gruncie zasady społecznej własności środków produkcji stanowiącej podstawę istniejącego w Polsce ustroju socjalistycznego. Uznając, że PZPR sprawuje kierowniczą rolę w państwie, ani nie podważając ustalonego systemu sojuszy międzynarodowych, dążyć będą do zapewnienia ludziom pracy odpowiednich środków kontroli, wyrażania opinii i obrony swych interesów. Komisja rządowa stwierdza, że rząd zagwarantuje i zapewni pełne poszanowanie niezależności i samorządności wolnych związków zawodowych. Ponadto uzgodniono, że rząd wniesie do Sejmu projekt ustawy o kontroli prasy, publikacji i widowisk, zawierający prawo do zaskarżania przed sądem decyzji cenzury. Rząd zobowiązuje się także do transmisji radiowej niedzielnej mszy św., rewizji wyroków w procesach politycznych i przywrócenia do pracy osób niesłusznie jej pozbawionych. Kwestią sporną do ostatniej chwili jest żądanie zwolnienia aresztowanych działaczy opozycji. Wobec groźby kontynuacji strajku wicepremier M. Jagielski deklaruje, że następnego dnia wszyscy zatrzymani zostaną zwolnieni. Po podpisaniu porozumienia Lech Wałęsa stwierdza: Uzyskaliśmy wszystko, co w obecnej sytuacji mogliśmy uzyskać. Resztę też uzyskamy, bo mamy rzecz najważniejszą: nasze niezależne samorządne związki zawodowe. To jest nasza gwarancja na przyszłość. Za MKS porozumienie podpisują członkowie Prezydium: przewodniczący Lech Wałęsa, wiceprzewodniczący Andrzej Kołodziej i Bogdan Lis, członkowie – Lech Bądkowski, W. Gruszewski, Andrzej Gwiazda, Stefan Izdebski, Jerzy Kwiecik, Z. Kobyliński, Henryka Krzywonos, Stefan Lewandowski, Alina Pienkowska, Józef Przybylski, Jerzy Sikorski, Lech Sobieszek, Tadeusz Stanny, Anna Walentynowicz, Florian Wiśniewski. Ze strony rządowej podpisują: Mieczysław Jagielski – wiceprezes Rady Ministrów PRL, Zbigniew Zieliński – członek sekretariatu KC PZPR, Tadeusz Fiszbach – przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku, Jerzy Kołodziejski – wojewoda gdański. ► MKS w Gdańsku przekształca się w Międzyzakładowy Komitet Założycielski Niezależnego Związku Zawodowego. O godz. 17.55 w tzw. małej sali bhp rozpoczyna się jego pierwsze posiedzenie. ► Organ prasowy Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego „Prawda” publikuje komentarz, w którym przestrzega kierownictwo PZPR przed dalszymi ustępstwami.

1 września

► Do pracy wraca większość zakładów i przedsiębiorstw w Polsce. Strajk kontynuują kopalnie na Górnym Śląsku i w Zagłębiu. Na rozmowy ze strajkującymi górnikami rząd kieruje komisję resortową z wicepremierem Aleksandrem Kopciem na czele. ► W Gdańsku Międzyzakładowy Komitet Założycielski Niezależnych Związków Zawodowych wprowadza się do tymczasowej siedziby przy ul. Marchlewskiego 13, gdzie od wczesnych godzin rannych gromadzi się tłum ludzi, którzy pytają o prawne warunki tworzenia nowych związków zawodowych w zakładach pracy. O godz. 16.00 w Gdańsku rozpoczyna się spotkanie Prezydium MKZ i członków Komisji Ekspertów z delegatami załóg. ► Na wolność wychodzą wcześniej skazani działacze opozycji demokratycznej: Jan Kozłowski, Marek Kozłowski i Edmund Zadrożyński oraz zatrzymani w okresie strajku sierpniowego członkowie i współpracownicy KSS „KOR”. Wobec niektórych, a także wobec przywódcy KPN Leszka Moczulskiego zastosowano sankcje prokuratorskie i w dalszym ciągu toczy się śledztwo. Zarzuca im się przynależność do organizacji o charakterze przestępczym. ► We Wrocławiu Międzyzakładowy Komitet Strajkowy przekształca się w Międzyzakładowy Komitet Założycielski Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych. ► W KWK Halemba w Rudzie Śląskiej ma miejsce wypadek górniczy, w którym ginie 8 górników.

2 września

► W KWK Manifest Lipcowy od rana toczą się negocjacje między Prezydium MKS a Komisją Rządową. MKS reprezentuje załogi 56 zakładów, w tym 28 strajkujących kopalń, m.in. Andaluzja, Anna, Borynia, Barbara, Bolesław Śmiały, Halemba, Jastrzębie, Julian, Katowice, Lenin, Marcel, Moszczenica, Nowy Wirek, Piast, 1 Maja, Pokój, Rydułtowy, Rymer, Staszic, Suszec, Śląsk, XXX-lecia PRL, Wieczorek, Wujek, Zabrze, ZMP, oraz PRG Jastrzębie i Rybnik. ► Powołana zostaje Rządowo-Robotnicza Komisja Mieszana ds. Kontroli Realizacji Porozumienia Szczecińskiego w składzie: przewodniczący – Kazimierz Barcikowski, zastępcy – I sekretarz KW PZPR w Szczecinie Janusz Brych i reprezentujący Stocznię im. A. Warskiego Jarosław Mroczek, członkowie: Jerzy Białkowski, Marian Juszczuk, Henryk Kanicki, Aleksander Krystosiak, Jerzy Korzonek, Stanisław Malec, Stanisław Ozimek, Mieczysław Soszyński, Zbigniew Wojterkowski, Andrzej Zieliński, Andrzej Żabiński, Tadeusz Żyłkowski; w całej Komisji MKR miał tylko 5 przedstawicieli. Pierwsze posiedzenie Komisji odbyło się 10 września. ► W Szczecinie, w Stoczniowym Domu Kultury Korab, odbywa się spotkanie Międzyzakładowej Komisji Robotniczej, z Marianem Jurczykiem na czele, z przedstawicielami Komisji Robotniczych poszczególnych zakładów pracy. Ustalono zasady tworzenia nowych związków zawodowych. ► W Gdańsku powstaje 22-osobowy Tymczasowy Komitet Założycielski Niezależnego Zrzeszenia Studentów, któremu przewodzi student Uniwersytetu Gdańskiego Jacek Jancelewicz.

3 września

► W KWK Manifest Lipcowy w Jastrzębiu-Zdroju o 5.45 zostaje podpisane porozumienie między Komisją Rządową (przewodniczący Aleksander Kopeć – wicepremier, Andrzej Żabiński – zastępca członka Biura Politycznego, sekretarz KC i Włodzimierz Lejczak – minister górnictwa, Wiesław Kiczan – sekretarz KW PZPR Mieczysław Glanowski Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Górnictwa, Zdzisław Gorczyca – I Z-ca Wojewody Katowickiego, Jerzy Nawrocki – rektor Politechniki Śląskiej) a MKS (przewodniczący Jarosław Sienkiewicz, wiceprzewodniczący Stefan Pałka i Tadeusz Jedynak, członkowie: Jan Jarliński, Piotr Musioł, Andrzej Winczewski, Marian Kosiński, Roman Kępiński, Mieczysław Sawicki, Kazimierz Stolarski, Ryszard Kuś, Wacław Kołudyński, Władysław Kołduński, Grzegorz Stawski ), którego zapisy potwierdzają Porozumienie Gdańskie oraz zapowiadają zniesienie czterobrygadowego systemu pracy, obniżenie wieku emerytalnego w górnictwie i wprowadzenie wolnych sobót od 1 stycznia 1981 r. Postanowiono powołać Komisję mieszaną ds. kontroli realizacji Porozumienia. ► Do Huty Katowice przybywa założyciel Wolnych Związków Zawodowych na Śląsku – Kazimierz Świtoń, oraz mec. Władysław Siła-Nowicki i mec. Piotr Andrzejewski. ► Pod przewodnictwem Lecha Wałęsy obraduje gdański MKZ NSZZ. Omawiane są zasady tworzenia nowych związków w zakładach pracy, organizacja i podział kompetencji w MKZ oraz projekt doraźnego programu NSZZ. Sformułowane zostają najważniejsze zadania Związku: 1. Kontrola realizacji zawartego Porozumienia, przede wszystkim w zakresie rekompensowania wzrostu cen (Związek proponuje system dodatków drożyźnianych, oparty o tzw. minimum socjalne, które powinno zostać wprowadzone już od początku 1981 r.). 2. Dążenie do stanu prawnego, w którym NSZZ byłyby na równi z innymi związkami stroną przy zawieraniu układów zbiorowych pracy. 3. Wybory do nowych rad zakładowych, niezależnych od żadnych związków zawodowych, w oparciu o system proporcjonalny polegający na głosowaniu na listy poszczególnych związków lub grup pracowniczych. 4. Uzyskanie prawa do okresowej kontroli stanowisk pracy w celu stwierdzenia, czy zapewniają one pracownikowi niezbędne warunki bezpieczeństwa i higieny, oraz uaktualnienie listy chorób zawodowych. 5. Wprowadzenie zmian w prawie pracy, przywracających równorzędność pozycji pracownika i pracodawcy oraz wprowadzenie przepisów umożliwiających rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia ze strony pracownika w razie ciężkiego naruszenia obowiązków ze strony zakładu pracy. 6. Zmniejszenie rozpiętości płac w gospodarce uspołecznionej przez stałe podnoszenie płac najniższych. 7. Przyznanie NSZZ inicjatywy ustawodawczej w zakresie spraw objętych jego działalnością. 8. Powołanie Wszechnicy Robotniczej. Na ekspertów gdańskiego MKZ powołani zostają: Jacek Kuroń, prof. Edward Lipiński i Lech Kaczyński.

4 września

► W Hucie Katowice podpisane zostaje porozumienie między dyrektorem Kombinatu Zbigniewem Szałajdą a Komitetem Robotniczym huty reprezentowanym przez Andrzeja Rozpłochowskiego, Andrzeja Grzybowskiego i Aleksandra Karpierza. Ustalono, że: […] Komitet Robotniczy występuje jako organizator Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych w Hucie Katowice oraz zastrzega sobie prawo reprezentowania także innych zakładów, których delegacje zgłosiłyby akces do Międzyzakładowego Komitetu Robotniczego. Strajkujący otrzymali gwarancje bezpieczeństwa, a także przyrzeczenie zrealizowania ustaleń wynegocjowanych przez MKS w Gdańsku. ► Strajk w bytomskich kopalniach węgla kamiennego: Bobrek, Szombierki i Dymitrow. Powstaje MKS z siedzibą w kopalni Dymitrow. Na jego czele staje Andrzej Cierniewski. W wyniku podjętych jeszcze tego samego dnia rozmów z komisją rządową, kierowaną przez ministra górnictwa Włodzimierza Lejczaka, zostaje podpisane porozumienie, m.in. akceptujące treść Porozumienia Jastrzębskiego. ► Strajkują: Fabryka Maszyn Emaliowanych i Papiernia w Myszkowie, Przedsiębiorstwo Transportu i Handlu Wewnętrznego, MPK, niektóre zakłady w Tarnobrzegu i okolicach (Siarkopol, kopalnie Machów, Piaseczno, dzień później – kopalnia Jeziórko). ► Komisja rządowa podpisuje porozumienie z toruńskim MKS. ► Władze ujawniły, że kierujący Komitetem ds. Radia i Telewizji Maciej Szczepański dopuścił się poważnych nadużyć finansowych. ► Rozpoczynają się strajki na Białostocczyźnie. Strajkują: Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacji w Białymstoku, Białostockie Zakłady Przemysłu Bawełnianego Fasty (na czele Komitetu Strajkowego: Cezary Nowakowski i Kazimierz Panicz), Białostockie Zakłady Podzespołów Telewizyjnych Unitra-Biazet (Stanisław Gościniak). W ciągu następnego tygodnia dołącza kilkadziesiąt kolejnych zakładów (m.in.: PKP, Stolbud w Sokółce, Cukrownia w Łapach, Zakłady Przemysłu Wełnianego w Wasilkowie, Zakłady Obuwnicze w Siemiatyczach, Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Bielsku Podlaskim, Państwowe Gospodarstwo Rolne w Krynkach, Spółdzielnia Pracy Inwalidów w Szczuczynie, Zakłady Usług Mechanicznych w Grajewie). ► Zwolniony zostaje przetrzymywany od dwóch dni w areszcie działacz Komitetu Założycielskiego Wolnych Związków Zawodowych na Górnym Śląsku Kazimierz Świtoń.

4-5 września

► W Zakładach Mechanicznych Ursus w Warszawie przedstawiciele załóg: ZM Ursus, ZM Tewa, Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego PZL, Zakładów Radiowych im Marcina Kasprzaka, Fabryki Samochodów Osobowych na Żeraniu, PKP, Huty Warszawa, Miejskich Zakładów Komunikacyjnych, Zakładów im. Marcelego Nowotki – powołują Tymczasowy Zarząd Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Mazowsze. Zostaje przyjęty statut oraz powołane Prezydium Tymczasowego Zarządu NSZZ Mazowsze w składzie: Zbigniew Bujak, Edward Głowacki, Seweryn Jaworski, Jacek Knap, Stefan Lipowski, Jan Łojak, Jerzy Stasiak, Andrzej Warabieda, Maciej Madeyski, January Bednarczyk, Andrzej Ciechowski, Wiktor Kulerski, Jerzy Rudziński, Dominik Tyburski. Nazwę Mazowsze zaproponował znany dziennikarz Jerzy Zieleński.

4-13 września

► W Zakładach Mechanicznych Ursus w Warszawie przedstawiciele załóg: ZM Ursus, ZM Tewa, Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego PZL, Zakładów Radiowych im Marcina Kasprzaka, Fabryki Samochodów Osobowych na Żeraniu, PKP, Huty Warszawa, Miejskich Zakładów Komunikacyjnych, Zakładów im. Marcelego Nowotki – powołują Tymczasowy Zarząd Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Mazowsze. Zostaje przyjęty statut oraz powołane Prezydium Tymczasowego Zarządu NSZZ Mazowsze w składzie: Zbigniew Bujak, Edward Głowacki, Seweryn Jaworski, Jacek Knap, Stefan Lipowski, Jan Łojak, Jerzy Stasiak, Andrzej Warabieda, Maciej Madeyski, January Bednarczyk, Andrzej Ciechowski, Wiktor Kulerski, Jerzy Rudziński, Dominik Tyburski. Nazwę Mazowsze zaproponował znany dziennikarz Jerzy Zieleński.

5 września

► Nad ranem Edward Gierek zostaje przewieziony do Instytutu Kardiologii z podejrzeniem zawału serca; radio i telewizja podają informację dopiero o godz. 19.00. ► Rozpoczyna obrady Sejm PRL. Premier Józef Pińkowski wygłasza przemówienie, w którym podkreśla trzy cele rządu: umacnianie sojuszu ze Związkiem Sowieckim, przeciwstawienie się wszelkim próbom działania sił antysocjalistycznych i mobilizację społeczeństwa do realizacji programu reform. ► Powstaje Międzyzakładowy Komitet Założycielski NSZZ Ziemia Łódzka pod przewodnictwem Andrzeja Słowika. ► Wieczorem, o godz. 23.00, rozpoczynają się obrady KC PZPR. Posiedzeniu przewodniczy Henryk Jabłoński. KC jednomyślnie zwalnia Edwarda Gierka z funkcji I sekretarza i członka Biura Politycznego, I sekretarzem KC PZPR zostaje Stanisław Kania. Do obradujących dociera depesza od Leonida Breżniewa, który udziela S. Kani poparcia, a E. Gierkowi życzy powrotu do zdrowia. ► Ukazuje się 1. numer „Biuletynu Informacyjnego”, niezależnego pisma sygnowanego przez Komitet Założycielski Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych przy Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni (od numeru 4 z 23 IX - Komitet Założycielski NSZZ „S”). Jego redaktorami są (w różnym czasie): Wojciech Białoskórski, Andrzej Kozicki, Piotr Onuszko, Mieczysław Welke, Tadeusz Dziekan, Andrzej Nadworny, Czesław Richter, Mariusz Różański, Barbara Rusiecka, Zbigniew Adamski, Józef Krasnodębski, Edward Szmit, Krzysztof Zapart. Do 13 XII 1981 ukażą się 54 numery. ► Strajkuje Huta Cynku i Ołowiu Miasteczko Śląskie – protestem kieruje działacz związkowy, zarazem członek KPN, Andrzej Ciepiela. ► Strajkują zakłady w wielu miastach, m.in. w Białymstoku, Skierniewicach, Piotrkowie Trybunalskim, Tarnowie, Tarnobrzegu, Siedlcach, Mielcu, Płocku; większość strajków dotyczy lokalnych konfliktów między dyrekcjami a załogami. ► Do siedziby NSZZ w Gdańsku nadchodzą informacje o utrudnieniach ze strony dyrekcji zakładów i władz administracyjnych wobec działaczy nowych związków zawodowych. ► Na posiedzeniu Rady Ministrów przyjęta zostaje uchwała w sprawie przekazania dodatkowych środków funduszu płac na podwyższenie i poprawę proporcji wynagrodzeń pracowników sektora uspołecznionego. W przyszłości stanie się ona źródłem kolejnego konfliktu nowych związków z rządem – nie była konsultowana z NSZZ w Gdańsku, natomiast, co wynika z jej treści, uzgadniano ją z CRZZ. ► Rząd podwyższa najniższą płacę zasadniczą do 2400 zł, renty i emerytury „starego portfela” o 500 zł, najniższe świadczenia emerytalne do 2100 zł. Podwyższone zostają także wartości innych świadczeń społecznych. ► Ukazuje się Oświadczenie Towarzystwa Kursów Naukowych w sprawie przywrócenia samorządnych organizacji studenckich, wzywające nauczycieli akademickich, a przede wszystkim władze uczelni i Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego, aby już na początku roku akademickiego umożliwić budowę samorządnych i apolitycznych organizacji, co pozwoli uniknąć powstania jeszcze jednego ogniska konfliktu społecznego.

6 września

► Z tajnych dokumentów MSW. Kierownik Sztabu „Lato 80”, wiceminister spraw wewnętrznych gen. dyw. Bogusław Stachura (podczas telekonferencji Sztabów Wojewódzkich „Lato-80” i Komendantów Wojewódzkich MO na terenie całego kraju) informuje: […] ogółem w miesiącu sierpniu zanotowano przerwy w pracy w około 40 województwach, 750 zakładach z udziałem ponad 700 000 osób. […] Jeszcze w dn. 5 bm. na terenie 24 województw zanotowano ponad 70 nowych przerw w pracy z udziałem blisko 13 tys. osób. W dniu dzisiejszym w godzinach rannych liczba strajkujących zakładów zmalała do 26 w 12 województwach, lecz przy wzroście strajkujących zakładów do około 26 tys. osób. Jest niebezpieczeństwo, iż w ciągu dnia nowe zakłady przerwą pracę.